Co kryło się w majątku Borowie? Zachował się niezwykły opis z 1841 roku

Stan majątku Borowie poznajemy, studiując zapiski pochodzącego z kwietnia 1841 roku  obwieszczenia traktującego licytacji ogłoszonego przez pisarza Trybunału Cywilnego I Instancji Guberni Podlaskiej Antoniego Zagórskiego (treść dokumentu dostępna m.in. w publikacji: "Powiat Garwoliński - pałace, dwory i folwarki"; Paweł Ajdacki, Garwolin 2018). 

W dokumencie czytamy (pisownia oryginalna): "Wieś folwarczna Borowie ma około 21 włók i morgów 8 rozległości, z których place zabudowane dworskie z dziedzińcem wysadzanym morgów 3, dwa ogrody fruktowe dworskie z kwaterami warzywnemi w gatunku ziemi klassy 1 morgów 3, ogrody warzywne dworskie tejże klassy morgów 3 ½ morgi, staw osuszony i zarosły z wodociekiem, groblą i drogą, morgów 10, place pod zabudowaniami gorzelnemi i innymi, i pod wiatrakiem z miejscem pustem przy nim 1 ½ morgi; place pod zabudowaniami włościańskiemi i karczemnemi, z podwórzami i ogrodami warzywnymi i sadkami fruktowemi morgów 3, drogi wiejskie, z groblą, rowami, wałami przy stawie i mostem na grobli mórg 1".

Od zachodu piwnica ze spiżarką i dom folwarczny stary

Warto zwrócić uwagę, iż na początku XVII wieku majątek z wchodzącymi w jego skład wsiami - Borowie, Filipówka, Brzuskowola i Jaźwiny – od Warszewickich przejęli Radzimińscy. Kolejnymi dysponentami folwarku byli: Leszczyńscy, Pogorzelscy, Chlebowscy i Załuscy. W połowie XVIII stulecia majątek - z wsiami Borowie, Oziemkówka, Brzuza, Jaźwiny, Gościewicz, Brzuskowola i Filipówka - przejęli Moszyńscy.

Fragment tekstu: "Grunta orne dworskie w 2/3 części klassy 2, a z reszty klassy 3 zbytniej, włók 7 morgów 9, łąki dworskie grądowe włoka 1 morgów 25, pastewniki grodowe z zaroślami i krzakami morgów 8 1/2, bagna i ługi ½ morgi, miejsca wodniste i ścieki morgów 6, piaski, wydmy i nieużytki w części krzakami zarosłe morgów 5, drogi w polach, wygony pod wsią z miejscami pustemi morgów 18. Grunta orne włościańskie w połowie klassy 2 w połowie klassy 3 żytniej, włok 5 morgów 7, łąki włościan grondowe morgów 23 ½, zarośla w tych łąkach i polach morgów 10, bagna ½ morgi, piaski i nieużytki ½ morgi, drogi w polach z rowami morgów 4 ½ przybliżonej rozległości trzymają – pomiędzy gruntami włościańskiemi i dworskiemi, w dwunastu miejscach rozpołożone są grunta funduszu kościelnego, trzymające około włok 3-ch morgów 13".

W następstwie kilkukrotnego podziału dóbr w okresie od 1821 do 1829 roku właścicielką dóbr była Marianna z hrabiów Moszyńskich, chorążyna podlaska, żona Ignacego Dembińskiego, a matka Henryka. W latach 1829-1833 właścicielem 1/3 majątku był późniejszy uczestnik Powstania Listopadowego i wódz naczelny wojsk węgierskich generał Henryk Dembiński.

 Antoni Zagórski: "W tej wsi są następujące budowle: dwór stary drewniany w ziemię wlazły, gontami kryty, przy nim przymurowane od wschodu dwa pokoiki, a od zachodu piwnica ze spiżarką; i dom folwarczny stary, przy nim chlewiki z drzewa, słomą kryte; tranzyt, studnia z rekwizytami, budowla drewniana stara, w której mieszczą się: stajnia, wozownia i obora, przy niej dwa chlewiki na drób, słomą kryte; spichlerz stary i szopka bez ścian nowa, drewniane, słomą kryte; stodołą w słupy murowane na podmurowaniu, słomą kryta, dobra, przy niej komórka na sieczkarnię (...)".

Młyn wiatrak przez dzierżawcę na korzyść dworską trzymany

W wyniku retorsji za udział w narodowym zrywie współwłasność generała znalazła się w rękach Skarbu Królestwa Polskiego. Stanowił tak datowany na 2 sierpnia 1833 roku wyrok Trybunału Cywilnego Województwa Podlaskiego.

Folwark Borowie: "(...) owczarnia murowana gontami kryta, dobra; stodółka drewniana słomą kryta z komórkami na skład dobra; gorzelnia stara drewniana, z dachem z gontów, tarcic i słomy, przy niej studnia z rekwizytami; suszarnia drewniana stara słomą kryta; piwnica drewniana w ziemi słomą kryta; magazyn mączny stary, drewniany, gontami kryty; chlew drewniany słomą kryty w średnim stanie; obora nowo budująca się z komórkami, drewniana na podmurowaniu, słomą kryta; szopa drewniana na siano, słomą kryta pochylona; młyn wiatrak przez dzierżawcę na korzyść dworską trzymany, drewniany, słomą kryty, z rekwizytami reperacji potrzebujący (...)".

Generał Henryk Dembiński herbu Nieczuja przyszedł na świat 16 stycznia 1791 roku w Strzałkowie w Ziemi Świętokrzyskiej. Brał udział w wyprawie napoleońskiej na Rosję. Walczył w powstaniach Listopadowym i węgierskim. Był podróżnikiem i inżynierem.

Obwieszczenie z 1841 roku: "(...) karczma stara drewniana z sienią zajezdną, słomą i gontami kryta, w której szynk dworski; chałupa drewniana waląca się, słomą kryta, przy którym chlew w średnim stanie, mieszka w niej Szulim Fajnych pakciarz krów – kuźnia drewniana draniczkami kryta, w średnim stanie, trzymana przez Franciszka Mrozowskiego kowala, czynsz płacącego; chałupa włościańska podwójna dobra, przy niej stodółka i obórka, w średnim stanie (...)".

Wszystkie te budowle drewniane słomą kryte

Ojcem generała był ww. chorąży krakowski Ignacy Dembiński – matką Marianna, córka hrabiów Moszyńskich, grand-metrów dworu saskiego. Dzieciństwo Henryk spędził w majątku ziemskim dziadka we wsi Góry. Po zakupie przez Dembińskich Sędziejowic osiadał z rodzicami w miejscowym dworze. 

Majątek Borowie: "(...) chałup włościańskich chałup cztery starych, w jednej mieszka kowal, w innych i podwójnej gospodarze, przy nich stodółek 5 dobrych i 2 walących się; obórek z chlewikami 5 dobrych, wszystkie te budowle drewniane słomą kryte, studzienek wiejskich drewnianych z rekwizytami  4-ry; mostów 2, ogrodzenia płotów z chrustu, a przy dworze nieco z balasek. W tej wsi znajduje się gospodarzy ciągłych 4-ch i pieszy jeden odrabiający pańszczyznę, stróże i daremszczyznę, dających daniny i czynsze; posiadają dworskich wołów 4, wozów 2, siekier 2, kos dwie i soch dwie (...)".

Generał pobierał nauki w wiedeńskiej szkole inżynierskiej. W 1809 roku odmówił przyjęcia stopnia oficerskiego w armii austriackiej, wstępując jako szeregowy do armii Księstwa Warszawskiego. W roku 1812 jako kapitan walczył w bitwie pod Smoleńskiem. W 1825 roku posłował na Sejm Królestwa Polskiego.  

Pochowany w panteonie polskiej emigracji

W czasie Powstania Listopadowego dokazywał w czasie wyprawy na Litwę. W sierpniu 1831 roku otrzymał nominację na generała dywizji – czasowo był naczelnym wodzem oraz gubernatorem wojskowym Warszawy. Brał udział w bitwach pod Dębem Wielkim i Ostrołęką. Po klęsce powstania osiadł na emigracji we Francji, działając w obozie Adama Jerzego Czartoryskiego. Zasiadał we władzach Związku Jedności Narodowej.

Podczas Powstania Węgierskiego zawiadywał węgierską Armią Północną. Pełnił funkcję szefa sztabu naczelnego oraz wodza naczelnego armii węgierskiej. W następstwie intryg generałów madziarskich z ww. funkcji zrezygnował. Po kolejnych niepowodzeniach powstania trafił do Turcji, zasilając armię sułtana osmańskiego Abdülmecida I.

Do stolicy Francji powrócił w roku 1850. Tam też zmarł 13 czerwca 1864 roku. Został pochowany na cmentarzu w Montmorency, będącym największą polską nekropolią we Francji, nazywaną panteonem rodzimej emigracji.