Grzybobranie zamieniło się w lekcję historii. Opowieść o żołnierzu Wehrmachtu i odwadze polskiej rodziny

Grzybobranie

Kilka lat temu był taki wysyp że w lesie, tym rębkowskim lesie co za Podsadowcem się zaczyna że nawet po południu ludzi było tyle, że przez cały czas grzybobrania widziałem innych grzybiarzy i każdy z nich miał co zbierać. Radości z takich zbiorów co niemiara a i w zimę posiłki jest czym urozmaicić.

Czterysta, pięćset lat temu była taka powinność wsi dla dworu która w zależności od rejonu Polski nazywana była „tłoki”, „powaby” lub „gwałty”. Otóż szlachcic czy dzierżawca królewskiego folwarku mógł trzy razy w roku wezwać całą ludność wsi do świadczenia darmowej całodniowej pracy. „Tłoki” były wykorzystywane na przykład przy zbiorze siana, zbieraniu żołędzi lub podczas żniw gdy ze względu na spiętrzenie prac i możliwość gwałtownego załamania się pogody potrzeba było wykorzystać wszystkie możliwe zdolne do pracy ręce – nawet dzieci i staruszków.

A co ma ta powinność wspólnego z grzybobraniem?

Otóż wzywano wieś na „tłoki” także wtedy gdy był wysyp grzybów – dla zbierania grzybów!

Dzięki zachowanym dokumentom [lustracje królewskie] w których są zapisane powinności wsi wiemy jak ważne w jadłospisie naszych przodków były grzyby.
Dziś już nikt ludzi z wiosek nie wzywa na „tłoki” aby zbierać grzyby - to już nie powinność, to przyjemność dlatego właśnie w lesie zdarza się, że spotykam znajomych których nie widziałem wiele miesięcy a czasami nawet wiele lat. Pewnie dlatego, że to grzyby decydują o tych leśnych spotkaniach.

Kilka lat temu w lesie między Łucznicą a Krystyną spotkałem starszego jak to mówią jeszcze przedwojennego Pana. Ponieważ interesuję się historią a zwłaszcza historią ostatniej wojny zapytałem go czy zna jakieś ciekawe wydarzenia z czasów wojny.

Zasępił się, chwilę milczał i opowiedział historię która mimo, że miała miejsce prawie pół wieku temu jemu nie dawała spokoju.

W 1944 roku wojny w tym lesie partyzanci wzięli do niewoli kilku żołnierzy Wehrmachtu. Wypuścić ich nie można było bo widzieli i twarze i uzbrojenie i miejsce postoju partyzantów. Trzymać ich nie było jak bo jak w lesie jeńców upilnować i zachować możliwość szybkiego odskoku w razie zagrożenia czy konieczność zaatakowania nieprzyjaciela.

Wojna ma swoje okrutne prawa – postanowiono jeńców rozstrzelać – bezpieczeństwo oddziału jednak najważniejsze. Jeden z jeńców mówił dobrze po polsku i błagał aby go nie zabijać ale ten starszy Pan opowiadał, że zabito wszystkich i tego Ślązaka wcielonego do armii niemieckiej też.

Nie zabito go – powiedziałem – mój wujek zaryzykował. Ten młody żołnierz pokazał list pisany przez jego ojca – z KL Auschwitz czyli z obozu. Ojciec tego żołnierza był więźniem KL Auschwitz. Franek czyli mój wujek wziął chłopaka do siebie do domu.

Edek - bo tak miał na imię ten żołnierz pochodził z Rybnika – obiecał, że nie ucieknie i nie zdradzi wujka. Ukrywali go w domu przez kilka miesięcy. Kiedy jeszcze byli Niemcy i kiedy weszli Sowieci – i od jednych i od drugich by była „czapa” i dla Edka i dla wujka i rodziny.

Chłopak przeżył i jak się uspokoiło pojechał w rodzinne strony.
Minęło kilka lat i wujek był przejazdem w Rybniku. Pamiętał adres tego chłopaka. Postanowił zobaczyć kogóż on tak naprawdę ukrywał.

Koniec maja to był, ciepły koniec maja. Znalazł wujek uliczkę, idzie, szuka numeru i słyszy jak ktoś pięknie gra na pianinie. Podchodzi bliżej a tu przez otwarte okno widzi Edka, tego uratowanego – to on grał na pianinie.

„No wszystko o sobie opowiadałeś a o tym że tak pięknie grasz nic nie mówiłeś” - powiedział z wyrzutem wujek.

Widać czas wojny zmienia to czym należy się chwalić a czym nie.
Okazało się, że wtedy w 1944 roku, rodzina Edka już go opłakała bo dostali urzędowe zawiadomienie o śmierci syna w okolicach Garwolina. Jaka był radość gdy Edek już po wojnie wrócił cały i zdrów do swojego domu w Rybniku nie muszę mówić.

Ucieszył się także ten starszy Pan w lesie gdy usłyszał ode mnie jak zakończyła się sprawa tego żołnierza Wehrmachtu która go tak dręczyła, tego żołnierza co po polsku prosił o życie.

Życie dopisało ciąg dalszy.

Ekshumację tych zabitych Niemców przeprowadzono latem 2014 roku – okazało się, że brakuje dwóch zwłok. Partyzanci złapali ośmiu żołnierzy a w mogile były szczątki sześciu. Czyli brakowało ciał dwóch żołnierzy a nie jednego. O jednym wiadomo – to uratowany przez mojego wujka Edek a ten drugi?

Wiele wskazuje, że tym drugim – brakującym w mogile - był kolejny Ślązak wcielony siłą do Wehrmachtu – tego ukrył u siebie i dał cywilne ubranie Hajduk z Podsadowca.

Tu jest kilka nieścisłości – ponieważ – ten ewentualnie uratowany drugi – pozostawił po sobie wspomnienia a w nich ani słowa o złapaniu przez partyzantów w lesie. Jego wspomnienia były spisane ponad 40 lat po wojnie więc jest możliwe że ten moment jego wojennego życia uległ zatarciu lub zniekształceniu. Tego nie da się dziś ustalić ale jedno jest pewne – uratowany w lesie lub w innym miejscu żołnierz Wehrmachtu przeżył wojnę.

Przytoczę kilka istotnych wg mnie fragmentów jego wspomnień:

„ Do Garwolina skierowano jeden skład, czy była to jakaś większa ilość składów?- To był jeden skład...- Pociągiem przyjechała też broń ciężka, czy tylko piechota?- To była wyłącznie piechota. W jakiej ilości, to nie wiem. Wtedy to mnie nie interesowało. Była piechota wyposażona w broń strzelecką; były tam karabiny maszynowe, moździerze, broń przeciwpancerna. Jak rozładowaliśmy się w Garwolinie przybył kapitan, dowódca batalionu, który poinformował nas, że w okolicznych lasach jest pełno partyzantów, całe pułki partyzantów, i byśmy wobec tego byli ostrożni.„

„Niemcy uciekali na północ, Rosjanie zajęli cały Garwolin. Postanowiłem uciekać na zachód, gdzie nie było już Niemców, ale nie było też jeszcze Rosjan. Dotarłem do miejscowości Rębków. Tam Niemców nie było i Rosjan też nie było.”

„I tam wzięli Pana do niewoli akowcy...- Ale nie tak od razu... Spotkał mnie tam taki jeden, nazywał się Hajduk, taki gospodarz. Zaproponował mi pracę u niego w gospodarstwie. Ja się zgodziłem. Dał ubranie cywilne, a mundur zabrał i gdzieś schował. Jedną noc tam spałem, u tego Hajduka. Ale rano przylecieli partyzanci, bo ktoś im doniósł, że tam jest niemiecki żołnierz. Zabrali mnie na przesłuchanie. Nie było to przyjemne doświadczenie. Trzymają człowieka twarzą do ziemi z pistoletem przyłożonym do głowy.

- Ale szczęśliwie Pan ocalał…

- Przyszedł wtedy taki rozkaz, że tych ze Śląska, z Pomorza, z Poznańskiego i Austriaków, że tych należy oszczędzić, że nie wolno im nic zrobić. I ja miałem to szczęście, jako człowiek spod Katowic. I mnie zostawili. Natomiast tych drugich, którzy dostali się do niewoli, to się później dowiedziałem, dostali kulę w łeb.”

I tu być może jest rozwiązanie zagadki braku jednego żołnierza w mogile…!

Ale ciekawy jest i dalszy ciąg jego wspomnień:

„I wcielili nas do AK. Ale potem już żadnych walk nie było. Pełniliśmy wartę. A wiadomo, jak to Ruscy po tych babach latali, więc pilnowaliśmy, żeby tym kobietom nic się nie stało. Staraliśmy się chronić te kobiety przed Ruskimi. Mieliśmy różne pogadanki, w lesie, na polanie, było szkolenie. Ale któregoś dnia przyszedł rozkaz, by zawiesić całą działalność AK. I 314Hejduk tak zakończyła się moja służba w AK. Ci miejscowi, a muszę powiedzieć, że tam prawie wszyscy mężczyźni należeli do AK, a więc ci miejscowi rozeszli się do swoich domów. Podporucznik Sieradzki zaproponował mi, bym poszedł z nim. Bo moja rodzina była w Michałkowicach. A Rosjanie stanęli nad Wisłą.

I zamieszkałem u tego podporucznika Sieradzkiego. Tam pracowałem, krowy pasłem, zżyłem się z tą rodziną. Ale ktoś doniósł na tego podporucznika Sieradzkiego, a Rosjanie wtedy robili czystkę, ścigali akowców i Rosjanie zabrali podporucznika Sieradzkiego. A ja tam byłem jak domownik, jak swój. A ta żona Sieradzkiego poradziła mi, bym zgłosił się do 1 armii. A akurat był pobór.”

Są to fragmenty wywiadu Wojciecha Kempy z Grzegorzem Michałkowic Ptasznikiem z z (żołnierzem Wehrmachtu, AK i LWP):

Stefan Jerzy Siudalski napisane między 2000 rokiem a 2026