Najdziwniejsza, ponieważ ta rzeka posiada osiem cech, jakich nie posiada żadna inna rzeka w Europie.

Mapa ujścia rzeki Wilgi z roku 1943 – Wilga ma trzy odnogi

1. Po pierwsze - która Wilga?

Bo jest druga rzeka Wilga, która płynie przez Kraków.

Jak to możliwe, aby były w kraju dwie rzeki o tej samej nazwie?

To proste – taka sytuacja może wystąpić np. wtedy gdy ustalenie nazw nastąpiło, gdy każda z rzek była na terenie innego kraju, a przecież Polska przez 123 lata była pod zaborami.

2. Źródła rzeki Wilgi ustalono później niż źródła Nilu.

Ta rzeka zmieniała w sposób istotny swoją długość i to zarówno w jej końcowym biegu jak i u źródła. Kolejno – sądzono, że jej źródła są:

- przy Goniwilku – niedaleko źródeł Promnika [?],

- obok miejscowości Gołełazy, która na starych mapach występuje też pod nazwami - Giełdozy, Geldazy,

- przy Kasyldowie bo uznano, że jej prawy dopływ o nazwie Krupa nie jest dopływem, tylko głównym jej korytem i to wydłużyło rzekę o prawie 20 km,

3. Ponad 100 lat temu rzeka miała długość 50 wiorst co daje około 54 km, a dziś ma ponad 67 km?

Skąd ta różnica w długości rzeki?

Czy tylko dlatego zmieniała swoją długość, że jej źródła przypisywano innym miejscom?

Otóż – jak wspomniałem, także jej przebieg przy ujściu do Wisły się wielokrotnie zmieniał – czasami sama rzeka (także Wisła) zmieniała koryto i to tak skuteczne, że wieś mogła po powodzi znaleźć się po drugiej stronie rzek. A czasami była to planowa działalność człowieka i te zmiany też wpływały na jej długość.

4. Rzeka Wilga bifurkuje z Małą Bystrzycą.

Co to jest bifurkacja:

"Bifurkacja rzeki to zjawisko, w którym rzeka rozwidla się na dwa lub więcej ramion, które płyną w różnych kierunkach i należą do różnych dorzeczy". W przypadku rzeki Wilgi na łąkach koło Kasyldowa woda wypływająca z jednego miejsca w sposób przypadkowy rozdziela swoją wodą do dwóch rzek – Wilgi i Małej Bystrzycy.

Mała Bystrzyca jest dopływem Bystrzycy, ta z kolei jest dopływem Tyśmienicy, a ta z kolei jest dopływem Wieprza, który jest dopływem Wisły. Czyli woda z pod Kasyldowa, która popłynie do Małej Bystrzycy pokonać musi najpierw 30 km w nurcie Małej Bystrzycy, aby wpaść do Bystrzycy i po przepłynięciu około 10 km wpaść do Tyśmienicy. Następnie po około 15 km wpada w okolicach Kocka do Wieprza i ponad 50 kilometrowym odcinkiem rzeki dopływa do Wisły.

Czyli łącznie ponad 105 kilometrów musi pokonać woda ze źródeł wspólnych dla Wilgi i Małej Bystrzycy, aby wpaść do Wisły. Ale od ujścia Wieprza /Dęblin/ aby dopłynąć do Wilgi potrzeba jeszcze ponad 55 km, co daje łącznie ponad 160 km. Oznacza to, że w zależności od tego jak popłynie woda w okolicach Kasyldowa, aby dopłynąć do miejscowości Wilga musi pokonać albo około 67 km nurtem Wilgi, albo około 160 km! Jak by nie popłynęła tamta woda to i tak tworzy wyspę.

W Polsce takie zjawisko występuje jeszcze z udziałem rzeki Wełny i Nielby. Rzeki te na prawie płaskim terenie krzyżują się lecz większość ich wód płynie w swoją stronę. Na świecie jest niewiele podobnych miejsc.

Jak, korzystając z mapy, znaleźć na łąkach Kasyldowa źródło rzeki Wilgi?

Na mapie po prawej - płynie Mała Bystrzyca. Na mapie po lewej płynie rzeka Wilga, ale... między tymi dwoma napisami jest kilkadziesiąt rowów z wodą, kanałów. Ustalenie wg tej mapy gdzie jest to wspólne źródło wody dla obu rzek jest po prostu niemożliwe, dlatego kilkanaście lat temu, zaopatrzeni w mapy pojechaliśmy szukać źródła rzeki tam na miejscu. Jan Zduńczyk, Zbigniew Węgrzynek i ja, jako inicjator tej wyprawy.

Samochód zostawiliśmy we wsi Kasyldów i z mapami poszliśmy na łąki między Kasyldowem a Teodorowem.

Po ponad godzinie znaleźliśmy... dwa miejsca w którym wypływająca spod ziemi woda płynie, rozdzielając się w dwóch kierunkach – do Wilgi i do Małej Bystrzycy.

Ta woda, co wg mapy wybrała drogę wypływu w lewo (na zachód) to była Wilga, a ta co płynęła w prawo (na wschód) zasilała Małą Bystrzycę.

Czyli podsumowując, sprawa dokładnego ustalenie źródła rzeki Wilgi pozostaje otwartą.

Film z tej wyprawy, a dokładnie właśnie z tego miejsca jest dostępny na YT. Aby odszukać proszę wpisać w wyszukiwarkę YT słowa: "Wilga i jej tajemnice"

Jak, korzystając z mapy, znaleźć na łąkach Kasyldowa źródło rzeki Wilgi?

5. Wymienione rzeki tworzą wyspę, ogromną wyspę jak na razie bez nazwy.

Wikipedia – definicja wyspy:

"Wyspa – trwały fragment lądowej powierzchni Ziemi, który jest otoczony ze wszystkich stron wodą. Wyspy istnieją na rzekach[1], jeziorach, stawach, morzach i oceanach."

Czy aby na pewno jest to wyspa?

[1] Przy czym za wyspy nie są uznawane obszary lądowe otoczone ciekami dwóch lub więcej rzek, ani podobne obszary w deltach rzek..

Proponuję ją pomimo to nazwać: "Wyspa Wilcza"

Dlaczego Wilcza?

A to w dalszej części wyjaśnię.

6. Rzeka wielokrotnie zmieniała nazwę:

Wielka Wilcza, Wilcza, Wilka, Wielka, Wilca, Vilca, Garwólka, Garwolka, Garwółka, Żona, Krupa a dziś po prostu Wilga.

Od czego pochodzi pierwotna nazwa rzeki? Zacznijmy od nazwy miejscowości Wilga. W Wikipedii na temat miejscowości Wilga czytamy:

"Nazwa miejscowości pojawia się w średniowiecznych zapiskach jako Wilka w 1407, Vilka w 1415, Wilka w 1416, de Wilcza w 1425, Vylka w 1440 i 1502. Brzmiała ona niegdyś jako Wilka. Pochodzi od rzeki Wilgi, mającej w pobliżu ujście do Wisły. W nazwie rzeki znajduje się ten sam człon jak w wyrazie wilgoć./?/."

Ktoś z tą wilgocią to przesadził, bo przecież wyraźnie widać, że pierwotne nazwy rzeki – przez setki lat – pochodziły od słowa "wilk".

Jaka nazwy były i kiedy wymieniane w dokumentach?

Rok 1565 lustracja folwarku królewskiego w Rębkowie (wybrane fragmenty):

..."Młyn. — Jest przy Rębkowie młyn dobry na rzece Wielkiey Wilcze, ma 4 koła: dwie korzeczne, na których żyto mielą, jedno słodowe walne, a czwarte foluszowe, kędy folują sukna. Młynarz dziedziczny ma prawo na trzecią miarę od książęcia Janusza Starego, ma też ku temu młynowi 1/2 morga rolej. Staw jest dobry, jest w nim ryb dosyć;

Rok 1617 – Lustracja:

..."Młyn. — Są przy tej wsi na rzece Wilce 2 młyny, jeden nazwany Wielki ma 4 koła, dwie mączne korzeczne, trzecie foluszowe, czwarte z piłą do tarcia. Młynarz trzecią miarę bierze za prawem ab Ioanne Seniore, Dei gratia duce Masoviae..."

Czy w związku z tym można podejrzewać, że w czasach pogańskich na tych terenach był kult wilka?

Jest to prawdopodobne.

Gdzie mógł by być ośrodek tego kultu?

Typowałbym na Wilkowyję.

Dlaczego właśnie Wilkowyja?

Jeszcze 30 lat temu w lesie miedzy Starą Wilkowyją a Nową można było oglądać krąg utworzony z kamieni. O ile dobrze pamiętam to średnica na której porozstawiane były kamienie wynosiła około 15-20 metrów. Dziś już chyba tylko jeden kamień tam został bo pozostałe – wg przekazu – zostały zużyte na budowę fundamentów kościoła w Marianowie.

Przecież kręgi kamienne powstawały na setki lat przed naszą erą więc jaki związek mogą mieć kamienne kręgi w Wilkowyi z kultem wilka czy nawet z jakąkolwiek tradycją dziś?

Kręgi kamienne powstawały zarówno przed naszą erą jak i w czasach rzymskich /nawrót?/ a więc także około 1500 lat temu. Przyjmuje się, że kręgi były miejscem spotkań starszyzny z wielu osad.

Były też miejscem kultu – czego?

Może właśnie wilka?

Do czasów chrześcijaństwa, od czasów gdy powstawały ostatnie kręgi kamienne, na terenach Polski miało upłynąć jeszcze ponad 500 lat. Wprowadzenie chrześcijaństwa odbywało się powoli i bywały okresy powrotu do pogańskich wyznań. Nie ma też żadnych przesłanek aby podejrzewać, że wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa zmieniano nazw rzek lub miejscowości.

Oczywiście teoria o kulcie wilka jest tylko domniemaniem.

Dokument, z którego jasno wynika, że używano dla Wilgi także nazwy "Żona"

7. Zwykle nad brzegami rzeki jest tylko jedna miejscowość o nazwie pochodzącej od nazwy rzeki, a tu mamy ich aż pięć:

- Goniwilk – dawna lokalizacja źródeł,

- Wilczyska,

- Wilchta,

- Wilkowyja

- Wilga która na przestrzeni wieków była pisana tak:

Z Wikipedii na temat miejscowości Wilga:

"Nazwa miejscowości pojawia się w średniowiecznych zapiskach jako:

Wilka w 1407, Vilka w 1415, Wilka w 1416, de Wilcza w 1425, Vylka w 1440 i 1502. Brzmiała ona niegdyś jako Wilka. Pochodzi od rzeki Wilgi, mającej w pobliżu ujście do Wisły. W nazwie rzeki znajduje się ten sam człon jak w wyrazie wilgoć./?/."

Z tą wilgocią to była 20 lat temu zażarta dyskusja bo rzeczywiście człon "wilga" pasuje do wilgoci ale historycznie to zdecydowane źródłosłowem jest słowo "wilk"

Sprawdzałem wyrywkowo inne rzeki w Polsce pod kątem zbieżności nazw miejscowości z nazwą rzeki i Wilga jest tu wyjątkowa - aż pięć miejscowości wyraźnie jest związane z pierwotną nazwą pochodzącą od wilka gdy zwykle, w przypadku innych rzek, jest to jedna czasami dwie miejscowości o tym samym źródłosłowie co nazwa rzeki.

Błędny kierunek biegu rzeki na mapie z 1665 roku – wg tej mapy Wilga nie płynie do Wisły

8. Błędny kierunek biegu rzeki na mapie z 1665 roku – wg tej mapy Wilga nie płynie do Wisły.

Nie wiem jak często zdarzały się takie pomyłki z innymi rzekami ale.. na pewno rzeka nie zmieniła swojego biegu bo ilustracje królewskie wyraźnie wskazują jaki był wtedy przebieg rzeki.

W kolejnych odcinkach poświęconych rzece Wildze znajdziecie:

- listę i opisy młynów – wraz z ich nazwami - jakie istniały na rzece i jej dopływach,

- spis mostów i brodów jakie istniały na tej rzece,

- ciekawostki archeologiczne związane z rzeką Wilgą.

Stefan Jerzy Siudalski, Torrevieja, 18.12.2025 r.

Stefan Jerzy Siudalski (1)

Stefan Jerzy Siudalski: Najdziwniejsza rzeka w Europie ... c...